गुणवत्ता आश्वासन र गुणवत्ता नियन्त्रण

गुणवत्ता आश्वासन र गुणवत्ता नियन्त्रण दुई सर्तहरू हुन् जुन प्राय एकै रुप वा प्रवृतिमा प्रयोग गरिन्छ । यि गुणवत्ता व्यवस्थापनको दुई अवधारणाहरु बिच धेरै समानता त छ, तर भिन्नताहरु पनि छन । केहि गुणवत्ता आश्वासन र गुणवत्ता नियन्त्रण गतिविधिहरू एक आपसमा सम्बन्धित छन, फरक रुपमा परिभाषित छन ।

सामान्यतया, गुणवत्ता आश्वासन गतिविधिहरू र जिम्मेवारीहरू लगभग सबै गुण प्रणाली एक वा अर्कोमा ढाँचा आवरण हुन्दछ, जबकि गुणस्तर नियन्त्रण भनेको गुणवत्ता आश्वासन गतिविधिहरूको उपःसमूह हो । साथै, गुणस्तर प्रणालीमा तत्वहरू विशेष रूपमा गुणवत्ता आश्वासनगुणस्तर नियन्त्रण गतिविधिहरू र जिम्मेवारीहरू द्वारा आवरण नहुन सक्छ तर गुणवत्ता आश्वासन र गुणस्तर नियन्त्रण समावेश भने हुन सक्छ । गुणवत्ता आश्वासन र गुणस्तर नियन्त्रण को आईएसओ ९००० र आईएसओ ९०००ः२०१५ ले दिएका परिभाषा निम्न रुपमा छनः

गुणस्तर आश्वासन

गुणस्तर आश्वासन “गुणस्तरको व्यवस्थापनको एक भागको रूपमा गुणवत्ता आवश्यकताहरू पूरा हुनेछ भन्ने विश्वास प्रदान गर्नमा केन्द्रित रहेको“ भनि परिभाषित गर्न सकिन्छ । गुणस्तर आश्वासन द्वारा प्रदान गरिएको विश्वास दुई गुणा हुन्छन एक आन्तरिक व्यवस्थापनको रूपमा र अर्को बाह्य ग्राहकहरु, सरकारी एजेन्सीहरु, नियामकहरु, प्रमाणिकर्ताहरु, र तेस्रो पक्षहरुमा ।

एक वैकल्पिक परिभाषा अनुसार “गुणवत्ता प्रणाली भित्र लागू गरिएका सबै योजनाबद्ध र व्यवस्थित गतिविधिहरू जुन उत्पादन वा सेवाले गुणस्तरको लागि आवश्यकताहरू पूरा गर्नेछन भन्ने विश्वास प्रदान गर्न प्रदर्शन गर्न सक्छ ।“

गुणस्तर नियन्त्रण

गुणस्तर नियन्त्रणलाई “गुणस्तरको व्यवस्थापनको भागको रूपमा गुणवत्ता आवश्यकताहरू पूरा गर्नमा केन्द्रित” माप्डाँडाको रुपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ । जबकि गुणवत्ता आश्वासन एक प्रक्रिया जहाँ कसरी आश्वासन गरिन्छ वा एक उत्पादन कसरी बनाइएको सम्बन्धित कुरा गर्दछ, गुणवत्ता नियन्त्रण गुणस्तर व्यवस्थापनको निरीक्षण पक्ष हो । एक वैकल्पिक परिभाषामा “गुणस्तरको लागि आवश्यकताहरू पूरा गर्न प्रयो ग गरिएको परिचालन प्रविधि र गतिविधिहरू” भनिएको छ ।

गुण निरीक्षण

निरीक्षण भनेको उत्पादन वा सेवाको एक वा बढी सुविधाहरूको नाप्ने, जाँच गर्ने र परीक्षण गर्ने प्रक्रिया हो । अनुकूलताको निर्धारण गर्न निर्दिष्ट आवश्यकताको साथ यी को तुलना, उत्पादनहरू, प्रक्रियाहरू, र अन्य परिणामहरूको निरीक्षण गर्न सकिन्छ । यस्ले वस्तुको उत्पादन लाइन बाट बनेको, वा सेवा प्रदान भइरहेको छ या छैन, सही छ या छैन र विशिष्टताहरू पूरा भएको छ या छैन सुनिश्चित गर्दछ ।

केही सेवा संगठनहरूको लागि, गुणवत्ता नियन्त्रणको अवधारणा विदेशी हुन सक्छ किनभने निरीक्षण र नियन्त्रण गर्न कुनै मूर्त उत्पादन छै न । एक सेवा संगठनमा गुणवत्ता आश्वासन, सेवाको गुणवत्ता नियन्त्रण समावेश हुन सक्छ तर सेवा प्रदान गर्ने कुनै पनि उत्पादनहरुको क्वालिटी नियन्त्रण समावेश हुन सक्छ ।

एक सेवाले कागजातहरू (जस्तै रिपोर्ट, सम्झौ ता, वा डिजाइन) वा मूर्ति उत्पादनहरू (जस्तै भाडाको कार वा रगतको एकाइ) जस्ता उत्पादनहरू समावेश गर्न सक्दछ । यो से वाको ग्राहकहरुको आवश्यकताहरुको लागी सुनिश्चित गर्नको लागी एक सेवा संगठनमा उत्पादन गुणवत्ता नियन्त्रण गर्नुका लागी आवश्यक हुनसक्छ ।

गुणवत्ता आश्वासन र लेखापरीक्षण कार्यहरू

अडिटिंग गुणवत्ता आश्वासनको प्रकार्य हो । यो गुणस्तर सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण छ किनकि यो आवश्यकताको साथ वास्तविक अवस्थाको तुलना गर्न र ती परिणामहरूलाई व्यवस्थापनमा रिपोर्ट गर्न प्रयोग गरिन्छ ।

गुणस्तर लेखापरीक्षण ः एक व्यवस्थापन मूल्यांकन उपकरण (म्याकग्रा–हिल, १९८८) मा, चार्ल्स मिलले लेखे कि लेखापरीक्षण र निरीक्षण विनिमेय हुन सक्दैन “ लेखा परीक्षकले एक परीक्षण उपकरणको रूपमा निरीक्षण गर्ने तरिकाहरू प्रयोग गर्न सक्दछ, तर लेखापरीक्षणलाई अगाडि बढाउनमा संलग्न हुनुहुन्न । कुनै प्रमाणीकरण गतिविधिहरू वास्तविक स्वीकृति वा एक उत्पादन वा से वाको अस्वीकृति को अग्रेणी हुनु हुन्न । एक अडिट प्रक्रिया र मूल्यांकन नियन्त्रण र उत्पादन र प्रमाणिकरण गतिविधिहरु लाई आवरण गर्नु पर्छ ।”

औपचारिक प्रबन्धन प्रणालीहरू प्रत्यक्ष र नियन्त्रण संगठनहरूमा विकसित भएका छन । त्यहाँ गुणस्तर व्यवस्थापन प्रणाली (क्युएम्स्) साथ– साथै वातावरणीय वा अन्य व्यवस्थापन प्रणालीहरू हुन्छन, र यी प्रत्येक प्रणालीको अडिट हुनसक्छन ।